چمدان: مجموعه میراث جهانی منظر باستان شناسی ساسانی فارس از بزرگترین محوطه‌های میراث جهانی کشور است که تقریبا بخش مرکزی استان فارس را به خود اختصاص داده است. عرصه آثار تاریخی این مجموعه 700 هکتار و مجموعه حریم هشت اثر باستانی کاخ قلعه دختر اردشیر، دو نقش برجسته  و یک پل از دوره ساسانی در تنگاب فیروزآباد، کاخ اردشیر بابکان، شهر گور، شهر بیشاپور و تنگ چوگان، غار شاپور و بنای سروستان دارای وسعتی بیش از 2000 هکتار است. این سه مجموعه تا قبل از ثبت جهانی در تیرماه 1397 در دو مجموعه بیشاپور و محور ساسانی فیروزآباد و سروستان اداره می‌شد.

سرگردانی مدیریتی

مجموعه این پایگاه‌ها به دلیل ثبت زنجیره‌ای با هدف انسجام در این محور تاریخی از تیرماه 1397 به یک پرونده و یک پایگاه میراث جهانی تبدیل شد. با گذشت 6 ماه از ثبت جهانی این مجموعه میراث جهانی همچنان در بلاتکلیفی مدیریتی بسر می‌برد و عدم تعیین تکلیف مدیریت یکپارچه به شدت آثار باستانی این مجموعه تاریخی ارزشمند را آسیب‌زا کرده است. شاید رویداد انفجار سنگ چند تنی چند روز گذشته از دامنه کوه تنگاب اخطاری باشد به مسئولان سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری که چرا این مجموعه همچنان در بلاتکلیفی مدیریتی بسر می‌برد.

مجموعه‌های میراث جهانی کشور به عنوان زیرساخت‌های سرمایه‌های فرهنگی در ابعاد ملّی و بین المللی مطرح هستند و باید دارای ساختار مدیریتی و تشکیلات اداری منسجم باشند. بخش مهمی از هویت ملّی جامعه ایرانی در حفظ و صیانت از این آثار قرار دارد و مجموعه‌های میراث جهانی نظیر ساسانی سرمایه تاریخی و فرهنگی مردم ایران محسوب می‌شود. مسئولیت سازمان متولی در انتخاب شایسته‌ترین و با تجربه‌ترین افراد علمی متخصص در انتصاب تصدی مجموعه‌های میراث جهانی یک وظیفه ملّی و تکلیف بین المللی است. انتخاب شایسته‌ترین افراد متخصص در تصدی مدیریتی مجموعه‌های میراث جهانی تعهد بین‌المللی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور به سازمان‌های جهانی نظیر یونسکو و مجموعه مدیریت میراث جهانی است.

ثبت جهانی بدون توجیه مردم و مسوولان محلی

پیش‌تر کارشناسان به این نحوه ثبت جهانی اشکالاتی را وارد کرده بودند و بر این موضوع تأکید داشتند که هر کدام از این آثار قابلیت ثبت جداگانه را دارند اما فارغ از ایرادات وارده به نظر می‌رسد سازمان میراث فرهنگی تنها به شوی رسانه‌ای ثبت جهانی اکتفا کرده و کوچکترین تلاشی در توجیه مسوولان و مردم بومی و تصویر یک اثر ثبت جهانی نداشته است چرا که اکنون عرصه و حریم آثار ثبت جهانی فیروزآباد با مشکلات عدیده‌ای رو به رو است.

به گزارش چمدان، شهر گور (اردشیرخوره یا فیروزآباد قدیم) منطقه‌ای باستانی است در شهرستان فیروزآباد استان فارس. این شهر در اوایل قرن سوم میلادی به دستور اردشیر بابکان بنیاد شد. گور در زمان آبادانی خود، مرکز بخشی از ایالت فارس به نام کوره اردشیرخورّه بود. طرح و الگوی آن که نخستین شهر دایره‌ای شکل ایران است به این شکل بوده که به قطر دو کیلومتر دارای چهار دروازه اصلی بوده و بناهای حکومتی و محل اقامت درباریان در آن قرار داشته‌ است. شهر گور باستانی اکنون متروک مانده و شهر کنونی فیروزآباد در سه کیلومتری آن قرار دارد. در وسط شهر گور، مناری 4 گوش با مصالح لاشه سنگ و ملاط گچ به ارتفاع 30 متر احداث شده است. از آثار این شهر می‌توان به قلعه دختر، کاخ ساسانی و برج آتشکده و بقایای شهر گور اشاره کرد.



شخم‌زنی تنها در 400 متری اثر ثبت جهانی

به گفته فعالان میراث فرهنگی فیروزآباد تراکتورها در این شهر باستانی مشغول شخم‌زنی و کشاورزی هستند. کشاورزان همچنین مشغول صاف کردن خندق و محوطه‌های این شهر باستانی برای کشت و زرع هستند. کشاورزی و شخم زدن با تراکتور که باعث شده حصارها و نشان‌های باقی مانده از شهر دایره‌ای گور از بین برود. حتی پارسال از عمق 50 سانتی متری در اثرشخم زنی‌ها با تراکتور در محدوده این شهر باستانی، کاشی‌های لعاب‌داری کشف شده که نشان از غنای فرهنگی این شهر باستانی دارد که در اثر سهل‌انگاری مسوولان مختلف با چنین وضعیتی در حال از بین رفتن است.

در حال حاضر ظاهراً تنها در اطراف 400 متری منار کشت و زرعی صورت نمی‌گیرد و داخل خندق و شهر باستانی کشت دیم و آبی صورت می‌گیرد.

آنها همچنین به حفاری‌های غیرمجاز در منطقه شهر گور و شهر زیر زمینی اطراف منار اشاره می‌کنند. از سویی بر این موضوع صحه می‌گذارند که هیچ برنامه جامع باستان شناسی، معماری و مرمت برای مجموعه آثار ثبت جهانی فیروزآباد وجود ندارد.

[caption id="attachment_196796" align="aligncenter" width="600"] کاخ اردشیر بابکان و ساخت و سازه‌های اطراف آن | عکس: سیاوش آریا[/caption]

از دیوار کشی تا گسترش روستای آتشکده

به گزارش چمدان، کاخ اردشیر بابکان یکی دیگر از آثار باستانی این محدوده است. این بنای باستانی توسط اردشیر بابکان بنیانگذار سلسله پادشاهی ساسانی احداث شده و از نخستین آثار معماری ساسانیان به شمار می‌رود که در کنار روستایی به نام آتشکده قرار گرفته است.

کاخ اردشیر را مهمترین و عظیم‌ترین اثر تاریخی فیروزآباد می‌دانند که در ۲ کیلو متری شهر فیروزآباد فارس قرار دارد و با مصالح لاشه سنگ و ملات گچ ساخته شده است. تزئینات به کار رفته در آن نیز شامل گچ بری‌های زیبا و رنگی داخلی است.

اردشیر بابکان این کاخ را نزدیک مدخل تنگاب در کنار چشمه‌ای بزرگ احداث کرد که نخستین بنای تاق‌دار ساسانی محسوب می‌شود. این در حالی است که برخی از فعالان میراث فرهنگی از دیوارکشی در حریم درجه یک آثار به بهانه ساماندهی پارکینگ رو به روی کاخ اردشیر خبر می‌دهند آن هم به بهانه ساماندهی چادرهای عشایر؟!

[caption id="attachment_197103" align="aligncenter" width="400"] دیوار کشی در حریم کاخ اردشیر بابکان[/caption]

فعالان میراث فرهنگی می‌گویند در اطراف کاخ اردشیر از اوایل انقلاب روستایی به نام آتشکده به سرعت در حال گسترش است تا آنجا که اطراف کاخ اردشیر به گورستان محلی‌ها مبدل شده است. ساختمان‌سازی در محدوده ممنوع و برخلاف ضوابط یونسکو است. در حال حاضر در حریم همین کاخ ثبت جهانی روستانشینان مشغول به ساخت ساختمان‌های دو طبقه هستند.

نکته تأسف‌بار آن که به گفته فعالان میراث فرهنگی در طرح هادی این روستا قید شده بود که ارتفاع مجاز 4/5 متر است اما اکنون این ارتفاع با یک تبصره برای نقاط گود 7/5 متر در نظر گرفته شده است؟! جالب آن که بیشتر خانه‌های این محدوده در دامنه کوه قرار دارد. این در حالی است که سال‌ها پیش اطراف آتشکده تعیین حریم شده و نباید اطراف آن ساخت و سازی صورت ‌گرفت اما در طی این سالیان یک لحظه ساخت و سازها متوقف نشده است و حتی حریم منظری آن هم مخدوش شده است.

گفته می‌شود حدود 50 سال پیش هیچ بنایی اطراف آتشکده وجود نداشت. سپس برخی عشایر آنجا سکنی گزیدند که بعدها از آنجا منتقل شدند اما پس از انقلاب با توجه به فضای مستعد همین افراد شروع به ساخت و ساز کردند و روز به روز آن را گسترش دادند. مشخص نیست فرمانداری، استانداری، میراث فرهنگی در طول این سالیان چگونه چشم بر روی این ساخت و سازهای بی‌ضابطه بسته‌اند و چرا اقدام مقتضی صورت نگرفته است.



جاده و انفجارهایی که قلعه دختر را تهدید می‌کند

جاده در حال ساخت شیراز - فیروزآباد بحران دیگری است که یکی دیگر از آثار ثبت جهانی فیروزآباد به نام قلعه دختر را تهدید می‌کند. قلعهٔ دختر فیروزآباد در شش کیلومتری جاده فیروزآباد به شیراز در دامنه کوهی مشرف به جاده قرار دارد که پس از طی مسافتی حدود ۳۰۰ متر می‌توان به قلعه رسید.

جورجینا هرمان در کتاب تجدید حیات هنر و تمدن در ایران باستان می‌نویسد: اردشیر ساسانی احتمالاً این قلعه را در اواخر دوران اشکانیان و زمانی که هنوز بر اردوان پنجم، آخرین شاه دودمان اشکانیان، خروج نکرده بود ساخته ‌است.

حال خبر می‌رسد که 6 تونل در بخش شمال غربی همین اثر به طول 100 تا 300 متر همراه با انفجارهای متعدد در حال ساخت است آن هم در مسیر همان کوهی که بالای آن قلعه دختر واقع است و باعث آسیب فراوان به این بنای تاریخی می‌‌شود. این جاده خط دوم عسلویه به شیراز است.

فعالان میراث فرهنگی فیروزآباد توضیح می‌دهند که اداره کل میراث فرهنگی استان فارس مجوزی را برای اداره راه و شهرسازی صادر کرده که به موجب آن اداره راه برای کوتاه کردن جادۀ شهری کوار به فیروزآباد جاده‌ای را از زیر سنگ نگاره‌ای منقش به مراسم تاج‌گذاری اَردشیر بابکان در دامنه کوه و در مسیر رودخانۀ باستانی تنگاب عبور می‌دهد که عملاً عرصه و حریم این اثر ثبت جهانی را در معرض خطر قرار می‌دهد.


در عین حال این پرسش مطرح است که آیا اداره راه از اداره میراث استان فارس استعلام گرفته است؟ در این صورت آیا این درخواست در شورای فنی، راهبردی و سازمان مرکزی میراث فرهنگی مطرح شده و با سیر مراحل قانونی چنین مجوزی صادر شده است؟ در این صورت مسوولان میراث فرهنگی چگونه با علم آسیب رسیدن به اثر جهانی چنین مجوزی را صادر کرده‌اند؟


به گزارش چمدان، بنا به گفته کارشناسان و فعالان میراث فرهنگی بر اثر همین انفجارها برای حفر تونل‌ها، خطر لق زدن و افتادن سنگی بزرگ بوجود آمد که رو به روی آن در سوی دیگر جاده نقش برجسته‌ای ساسانی تاج گذاری اردشیر بابکان قرار داشت. برای لق‌گیری قرار بوده اقداماتی صورت بگیرد که اداره راه با خیال راحت آسان‌ترین راه یعنی انفجار را انتخاب کرده است. این در حالی است که اگر سنگ از بالای کوه پرتاب می‌شد به نقش برجسته برخورد می‌کرد. گفته می‌شود میراث فرهنگی درخواست کرد تا کارشناسانش را روانه کند تا طرحی درست برای انتقال سنگ انجام شود اما هیچ کدام مسوولان شهری زیر بار نرفتند و با انفجار پی در پی مشکل را حل کردند؟!

چهار انفجار مهیب در حالی صورت گرفته که میراث فرهنگی خواستار برداشتن سنگ به روش سنتی و بدون انفجار بوده است. حال این پرسش مطرح است که اداره راه براساس کدام مجوز به راحتی اقدام به انفجارهای پی در پی برای متلاشی کردن سنگ بزرگ کرده است؟

تعریض جاده زیر نقاره خانه

همچنین در حالی آثار فیروزآباد ثبت جهانی شده است که گفته می‌شود زیر نقاره خانه قسمت شمال غربی قلعه دختر جاده فرعی قدیمی وجود دارد که پس از ثبت جهانی تعریض شده است تا در صورت بسته شدن تونل‌ها راه عبور باشد. این اقدام در حالی صورت گرفته که از بند انحرافی هم سنگ‌هایی برداشت شده است.

از سویی گفته می‌شود که ساکنان روستای آتشکده جزو ذی نعفان هستند و حتی نگهبانان، کارمندان میراث فرهنگی، پیمانکاران بناهای تاریخی این محدوده را ساکنان بومی همین روستا برعهده دارند و به سخنان سایر میراثیان وقعی نمی‌نهند؟ این در حالی است که ظاهراً مدیر پایگاه فیروزآباد هم قدرت چندانی برای مقاومت در برابر این خواسته‌ها ندارد. از سویی اداره کل میراث فرهنگی استان فارس هم نهایت تعامل را با انواع و اقسام طرح‌های توسعه در عرصه و حریم آثار ثبت جهان فیروزآباد دارد و خاطرش را برای خطر خروج از ثبت یونسکو این آثار ارزشمند مکدر نمی‌کند؟

حال پرسش اصلی اینجا است که هدف معاونت میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری امورپایگاه‌ها، دفتر محوطه‌ها و بناها و بافت‌های تاریخ، مدیر پایگاه فیروزآباد، اداره کل میراث فرهنگی فارس، نمایندگان مجلس فیروزآباد و استان فارس، استاندار فارس و فرماندار فیروزآباد از ثبت جهانی آثاری که چنین عرصه تاخ و تاز قرار گرفته چیست؟

[caption id="attachment_196802" align="aligncenter" width="1100"] گورستان نزدیک کاخ اردشیر بابکان[/caption]

[caption id="attachment_196808" align="aligncenter" width="450"] شهر گور[/caption]

[caption id="attachment_196810" align="aligncenter" width="800"] قلعه دختر[/caption]

[caption id="attachment_196816" align="aligncenter" width="900"] کاخ اردشیر بابکان[/caption]

[caption id="attachment_196818" align="aligncenter" width="800"] میل شهر گور[/caption]

[related-post id="41371"]
کد خبر 196780

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
2 + 5 =